Ta strona używa ciasteczek, dowiedz się więcejOK
Zderzenie pamięci
2020-06-08
Kristina Smolijaninovaitė

II wojna światowa pozostaje jedną z najbardziej bolesnych i konfliktogennych kart zbiorowej pamięci europejskiej. Współczesne konfrontacje są mocno osadzone historii, a ta jest wykorzystywana jako narzędzie polityczne. Aby zrozumieć źródło współczesnych konfliktów, a co za tym idzie, przezwyciężyć uprzedzenia i stereotypy, powinniśmy w pierwszej kolejności uporać się z historią. Szczególnie teraz, w czasach dynamicznych przemian i globalnych przekształceń, ludzie nie lubią i nie chcą złożoności, wolą prosty, powierzchowny przekaz i zrozumiały obraz historii. Usunięcie pomnika marszałka Iwana Koniewa w Pradze (w kwietniu 2020 roku) jest smutnym przykładem zderzenia czeskiej i rosyjskiej pamięci historycznej.

Mając na uwadze kwestie wspomniane powyżej, Forum Społeczeństwa Obywatelskiego UE-Rosja wyprodukowało film Zderzenie pamięci: 75 lat po zakończeniu II wojny światowej w Europie (dziewięć minut). Premiera odbyła się 7 maja 2020 roku, czyli w dniu obchodów siedemdziesiątej piątej rocznicy zakończenia II wojny światowej w Europie. Planem filmu uczyniono trzy kraje oraz trzy miejsca pamięci: Pomnik Pomordowanych Żydów Europy w Berlinie, półwysep Westerplatte w Gdańsku oraz Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej w Moskwie.

Niemiecki sposób radzenia sobie z narodowo-socjalistyczną dyktaturą jest uważany za wzorowy w skali świata, jednak w ostatnich pięciu latach kultura pamięci w Niemczech mierzy się z wyzwaniami stawianymi przez prawą stronę politycznego spektrum. Björn Höcke, polityk partii AfD w 2017 roku określił pomnik ofiar Holokaustu mianem pomnika wstydu. Abstrahując od tego zachowania, w społeczeństwie postmigracyjnym – a takim są dzisiejsze Niemcy – wiele osób nie czuje związku z tą częścią niemieckiej historii. Prowadzi to do nieuniknionego zderzenia ludzi otwartych na pamięć i upamiętnianie z tymi, którzy taką postawę zwalczają.

Niepokoi i szokuje, że dotychczasowy sposób radzenia sobie z nazistowską przeszłością wydaje się już nie być bezpieczny. Uczestnicy debat wciąż wykazują żywe zainteresowanie historią, a więc istnieje potrzeba nowej dyskusji nad wydarzeniami sprzed siedemdziesięciu pięciu lat. Obchodzony w tym roku jubileusz stwarza okazję, by ponownie podjąć dyskusję na „stare” tematy, takie jak zakończenie nazistowskiej dyktatury czy Holokaust.

W Rosji historia II wojny światowej jest wykorzystywana jako potężny oręż w dyskursie politycznym ostatniej dekady, czyniono tak zresztą i wcześniej. Wschodni sąsiad Polski trwa w przekonaniu, że Zachód bagatelizuje wkład ZSRR w pokonanie wroga.

Pamięć o wojnie często łączy się w Rosji z pamięcią o zwycięstwie, bo taki punkt widzenia jest oficjalnie promowany. Pamięć historyczna jest tu złożona i podzielona. W tym potężnym kraju w wojnie brała udział ogromna grupą osób, mają więc osobiste wspomnienia. Zupełnie inny poziom zrozumienia istnieje natomiast w przestrzeni publicznej: w muzeach, kinach, telewizji i oficjalnych wypowiedziach. Dominuje pamięć oficjalna, a ludziom, którzy myślą inaczej, narzucana jest narracja „wielkiego zwycięstwa Rosji”. To oczywiście nie podważa jej znaczenia. Wojna jako taka jest znacznie bardziej skomplikowana.

Redaktor naczelny „Przeglądu Politycznego” uważa, że nasza pamięć o II wojnie światowej traci na ostrości. Staje się to najbardziej ewidentne, gdy zastanowimy się, jak postrzegana jest dzisiaj UE. Jej założyciele nie myśleli wyłącznie w kategoriach ekonomicznych i społecznych. Najważniejsza była dla nich odbudowa demokracji i odrzucenie wojny jako metody rozwiązywania konfliktów na kontynencie europejskim. Inspirowała ich przede wszystkim idea pokoju i wolności, w znaczeniu ekonomicznym, społecznym i politycznym. Pamięć o Europie sprzed 1945 roku, będącej głównym polem rywalizacji, zdążyła się już zatrzeć.  

Trwa natomiast spór między Polską a Rosją o wybuch II wojny światowej. Odmowa zaproszenia rosyjskiego prezydenta na obchody wyzwolenia KL Auschwitz jest tylko jednym z jego przejawów.

II wojna światowa jeszcze się nie zakończyła, choć zmieniła swoje oblicze. Wciąż trwa w walce o konkurencyjne, wzajemnie się wykluczające politykę pamięci i kulturę pamiętania. Rozwój prawdziwie europejskiej kultury pamięci wymaga od nas wyjścia poza narodowy punkt widzenia, gdy mowa o historii. Po pierwsze, powinniśmy uznawać i szanować, że istnieje wiele różnych perspektyw i pamięci; po drugie, trzeba wykorzystywać różnorodność perspektyw do bogatej i sensownej dyskusji o naszej wspólnej europejskiej przeszłości.

Nie możemy stworzyć jednej, zunifikowanej historii, ważna jest natomiast rozmowa. Pomoże nam ona budować mosty, a nie oddzielać się i stawiać mury.

***

Film Zderzenie pamięci: 75 lat po zakończeniu II wojny światowej w Europie jest kontynuacją projektu wystawienniczego Różne wojny: szkolne podręczniki o II wojnie światowej Forum Społeczeństwa Obywatelskiego UE-Rosja. Wystawa, zorganizowana przez roboczą grupę Forum „Pamięć historyczna i edukacja” po raz pierwszy w grudniu 2015 roku, doczekała się odsłon w dwudziestu dwóch miastach w UE i Rosji. Pokazała, jak II wojna światowa jest przedstawiana w najnowszych podręcznikach dla szkół średnich w Czechach, Niemczech, Włoszech, na Litwie, w Polsce i Rosja.

Film w reżyserii Stefano di Pietro (www.stefanodipietro.com). wyprodukowało Forum Społeczeństwa Obywatelskiego UE-Rosja (https://eu-russia-csf.org) w ramach programu „Pamiętając o przeszłości: historia bez granic”. F orum wspierane jest obecnie przez Unię Europejską, niemieckie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, holenderskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz Fundację OAK.

***

Kristina Smolijaninovaitė jest zastępczynią dyrektorki Forum Społeczeństwa Obywatelskiego UE-Rosja.

 

 


Powrót
Najnowsze

Wiatr zmiany

06.07.2020
Olga Dryndova

 Słabnący paternalizm państwowy na Białorusi łączy się z niskim poczuciem zaufania do władz. Według badań z lat 2017–2018 jedynie około 40 procent Białorusinów ufało władzom państwowym, w tym 34 procent ministrom, a 33 procent władzom lokalnym.

 
Czytaj dalej

„Nas tu nie ma” czyli niesłyszalny głos białoruskiego środowiska LGBT

29.06.2020
Maxim Rust Nick Antipov Nasta Mancewicz Milana Levitskaya
Czytaj dalej

Kampania prezydencka na Białorusi: (nie)oczywiste wybory

26.06.2020
Maxim Rust Yahor Azarkevich
Czytaj dalej

Społeczeństwo obywatelskie na Białorusi już jest

21.06.2020
Czytaj dalej

Wakacyjna promocja na prenumeratę roczną NEW!

16.06.2020
Czytaj dalej

Zderzenie pamięci

08.06.2020
Kristina Smolijaninovaitė
Czytaj dalej

copyrights © 2010-2020 by Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu